Liczebnik

4.

Liczebnik.

W niniejszym rozdziale transliteracja jest ukryta. Można ją ujawnić klikając na tekst zmieniający kursor na „łapkę”. Dotyczy to tekstu gruzińskiego na białym tle. Jeżeli taki tekst jest dodatkowo obramowany, oprócz transliteracji pokazany jest kolorami podział na morfemy wraz z podaniem znaczeń tych kolorów. Na białym tle mogą występować pojedyncze ciągi liter lub ich serie. Transliterację / morfemizację można ukryć klikając w dowolnym miejcu nowoutworzonego szarego pola albo klikając na następny tekst.


Postać gruzińskiego liczebnika nie różni się od rzeczownika: jest on zakończony na samogłoskę, która może być odrzucana od tematu. Samogłoskę odrzuca się przy tworzeniu liczebników porządkowych z głównych, zaś samogłoskę odrzuca się przy tworzeniu liczebników złożonych i porządkowych. Poza tym końcówki te mogą być odrzucane przy łączeniu liczebników z przyimkami, które w gruzińskim mają postać postpozycji i formalnie przypominają końcówki przypadkowe.

Tak samo jak zaimek, rzeczownik i przymiotnik, w języku gruzińskim liczebnik odmienia się przez przypadki. Nie posiada on jednak kategorii rodzaju gramatycznego, która w tym języku w ogóle nie występuje. Rzeczowniki i przymiotniki występujące po liczebniku stoją w liczbie pojedynczej. Np. dwa woły to ორი ხარი (*dwa wół). Gruzin zapytany, dlaczego tak jest, odpowie: „po co liczba mnoga, przecież jest ona już zawarta w samym liczebniku!”. Jest to logiczne, ale nie redundantne. Liczebnik podlega odmianie przez przypadki.

System liczebników gruzińskich jest mieszany - dziesiętno-dwudziestkowy. Najbardziej znanym językiem o takim systemie jest francuski (tylko w zakresie 80-99). Określanie tego systemu jako dwudziestkowy jest nieco mylące, ponieważ może sugerować, że wszystkie liczebniki do dwudziestki są proste. Tymczasem liczebniki 11-19 są zwyczajnie, jak w polskim, złożone, utworzone na bazie dziesiątki.

Co ważniejsze jednak, liczba 20 stanowi interwał, na bazie którego odbywa się liczenie po jej przekroczeniu, a właściwie po przekroczeniu liczby 30.


 


4.1.

Liczebnik główny

 


4.1.1.

Liczebnik główny prosty
0 · ნულ
1 · ერთ
2 · ორ
3 · სამ
4 · ოთხ
5 · ხუთ
6 · ექვს
7 · შვიდ
8 · რვა
9 · ცხრა
10 · ათ
20 · ოც
100 · ას

Dla dużych liczb w języku polskim i gruzińskim używa się tych samych nazw dla różnych liczb, ponieważ w Gruzji, podobnie jak w Rosji, Wielkiej Brytanii, czy USA, używa się tzw. skali krótkiej, podczas gdy w Polsce, tak samo, jak w krajach Zachodniej Europy, używa się tzw. skali długiej.

Z punktu widzenia języków, w których te nazwy powstały (łacina, francuski), są one złożone:


milion (106) · მილიონ
miliard (109) · ბილიონ
(niekonsekwentnie używa się też nazwy · მილიარდ)
bilion (1012) · ტრილიონ
biliard (1015) · კვადრილიონ
trylion (1018) · კვინტილიონ
tryliard (1021) · სექსტილიონ
kwadrylion (1024) · სეპტილიონ
kwadryliard (1027) · ოქტალიონ
kwintylion (1030) · ნონილიონ
kwintyliard (1033) · დეცილიონ
sekstylion (1036) · უნდეცილიონ
sekstyliard (1039) · დეოდეცილიონ

I na koniec ciekawostka:


googol (10100) · გუგოლ

 


4.1.2.

Liczebnik główny złożony

Liczebniki główne od 11 do 19 tworzy się według schematu (1...9)მეტ: Morfem powstał z liczebnika 10 ათ przez odrzucenie samogłosek. Część (1...9) to temat liczebnika (w przypadku liczebników 8 i 9 jest to cały liczebnik, jako że końcowa samogłoska jest częścią tematu). Cząstka მეტ jako samodzielne słowo oznacza więcej. Tak więc np. 13 to *3 ponad/więcej niż 10. W przypadku liczebników 13, 17 i 19 nastąpiło zlanie się początkowego z tematem, a w przypadku 13 zlał się także temat z przyrostkiem მეტი. W części liczebnika 18 oznaczającej 8 kolejność spółgłosek jest odwrotna niż w liczebniku 8.


11 · ერთმეტ
12 · ორმეტ
13 · ეტ
14 · ოთხმეტ
15 · ხუთმეტ
16 · ექვსმეტ
17 · ვიდმეტ
18 · ვრმეტ
19 · ხრამეტ

Liczebniki z zakresu 21-99 tworzy się jako sumę rdzenia liczebnika 20 (lub wielokrotności dwudziestki) i liczebnika z zakresu 1-19 z użyciem morfemu wyrażającego mnożenie oraz morfemu და wyrażającego dodawanie. W wersji samodzielnej და jest spójnikiem (i) - np. 31=20+11, 45=2x20+5, 99=4x20+19. Pisownia tych liczebników jest łączna.

W liczebnikach 60-79 nastąpiło zlanie się morfemów: სამ + > სა.


21 · ოც­დაერთ
30 · ოც­დაათ
32 · ოც­დათორმეტ
40 · ოროც
43 · ოროც­დასამ
50 · ოროც­დაათ
54 · ოროც­დათოთხმეტ
60 · საოც
65 · საოც­დახუთ
70 · საოც­დაათ
76 · საოც­დათექვსმეტ
80 · ოთხოც
87 · ოთხოც­დაშვიდ
90 · ოთხოც­დაათ
98 · ოთხოც­დათვრამეტ

Nazwy pełnych wielokrotności setek tworzy się wg schematu (2...9)ას, gdzie (2...9) jest tematem liczebnika (liczebniki 8 i 9 są tożsame ze swoim tematem, jako że kończą się samogłoską ). Według tego samego schematu utworzony jest liczebnik 1000 (10 x 100). Przy „nieokrągłych” setkach od ასი odpada końcówka . Pisownia setek i pozostałej części liczebnika jest osobna.


101 · ას ერთ
110 · ას ათ
111 · ას თერთმეტ
120 · ას ოც
122 · ას ოც­დაორ
200 · ორას
299 · ორას ოთხმოც­დაცხრამეტ
300 · სამას
349 · სამას ორმოც­დაცხრა
400 · ოთხას
488 · ოთხას ოთხმოც­დარვა
500 · ხუთას
517 · ხუთას ჩვიდმეტ
600 · ექვსას
673 · ექვსას სამოც­დაცამეტ
700 · შვი­დას
777 · შვი­დას სამოც­დაჩვიდმეტ
800 · რვაას
825 · რვაას ოც­დახუთ
900 · ცხრაას
904 · ცხრაას ოთხ
1000 · ათას

Przykłady tworzenia liczebników powyżej tysiąca:


1001 · ათას ერთ
1100 · ათას ას
3000 · სამი ათას
5199 · ხუთი ათას ას ოთხმოც­დაცხრამეტი
90 009 · ოთხმოც­დაათი ათას ცხრა
200 000 · ორასი ათას
933 808 · ცხრაას ოც­დაცამეტი ათას რვაას რვა
1 000 001 · მილიონ ერთ
20 000 000 · ოცი მილიონ
720 101 100 · შვიდას ოცი მილიონ ას ერთი ათას ას

Analogicznie jak przy setkach, tylko pełne tysiące i miliony zachowują końcówkę .

 


4.1.3.

Liczebnik główny w złożeniach

Tak, jak w krotnościach głównych, w złożeniach postać liczebnika głównego redukuje się do jego tematu:
trzycyfrowy · სამციფრიანი,
*trójzerowa liczba (liczba z trzema zerami / liczba zawierająca 3 zera - niekoniecznie po kolei) · სამნულიანი ციფრი.

Inny przykład:
liczby czterocyfrowe z dwoma zerami / zawierające 2 zera (np. 3004, 5070) · ორნულიანი ოთხნიშნა რიცხვები.


 


4.2.

Liczebnik porządkowy

Funkcję liczebnika porządkowego zerowy może spełniać słowo ნულოვანი3 · zerowy, które jest przymiotnikiem oznaczającym zerową wartość, np. ნულოვანი წელი არ არსებობს. · Zerowy rok nie istnieje. Inne przykłady: ნულოვან3 დონე2-ზე1 · na1 poziom2-ie zerowy3-m, ნულოვან3 სართულ2-ზე1 · na1 zerowy3-m piętr2-ze. Uwaga: przed rzeczownikiem z postpozycją (np. -ზე · -ze · na), przydawka pozbawiona jest końcówki przypadkowej -ი · -i (mianownik).

Antonimem przymiotnika ნულოვანი jest არანულოვანი · niezerowy. Np. არანულოვანი ციფრი · cyfra nie będąca zerem / różna od zera,

Nie należy mylić słowa ნულოვანი z przymiotnikiem ნულიანი · z zerem / mający zero, np. liczba z zerem (np. 0, 1101) · ნულიანი ციფრი.

Z wyjątkiem liczebnika pierwszy, liczebniki porządkowe tworzy się od liczebników głównych wg schematu (T2) მეT1, gdzie T1 oznacza temat (prosty lub złożony) liczebnika (w przypadku wystąpienia liczebników 8 i 9 na samym końcu, samogłoska tematyczna znika), a T2 ewentualne (w przypadku liczebnika złożonego) pozostałe części liczebnika, takie same, jak w przypadku liczebnika głównego. Cząstka მე zawsze występuje na początku ostatniego słowa tworzącego liczebnik z wyjątkiem sytuacji, gdy słowo to jest utworzone przy pomocy morfemu-spójnika და . Wtedy მე występuje bezpośrednio po და i jest pisane łącznie z obu stron:

pierwszy · პირველ
drugi · მეორ
trzeci · მესამ
czwarty · მეოთხ
piąty · მეხუთ
szósty · მეექვს
siódmy · მეშვიდ
ósmy · მერვ
dziewiąty · მეცხრ
dziesiąty · მეათ
11. · მეთერთმეტ
dwunasty · მეთორმეტ
trzynasty · მეცამეტ
czternasty · მეთოთხმეტ
piętnasty · მეთხუთმეტ
szesnasty · მეთექვსმეტ
siedemnasty · მეჩვიდმეტ
osiemnasty · მეთვრამეტ
dziewiętnasty · მეცხრამეტ
dwudziesty · მეოც
dwudziesty pierwszy · ოც­დამეერთ
czterdziesty · მეორმოც
sześćdziesiąty · მესამოც
dziewięćdziesiąty · ოთხმოც­დამეათ
dziewięćdziesiąty dziewiąty · ოთხმოც­დამეცხრამეტ
setny · მეას
sto pierwszy · ას მეერთ
dwusetny · მეორას
789. · შვიდას ოთხმოც­დამეცხრ
tysięczny · მეათას
1984. · ათას ცხრაას ოთხმოც­დამეოთხ
2201. · ორი ათას ორას მეერთ
milionowy · მემილიონ
1 000 001. · მილიონ მეერთ
999 999 999. · ცხრაას ოთხმოც­დაცხრამეტი მილიონ ცხრაას ოთხმოც­დაცხრამეტი ათას ცხრაას ოთხმოც­დამეცხრამეტ

Uwaga:

W mowie potocznej, gdy liczebnik porządkowy ma postać ..... pierwszy, zamiast მეერთ może wystąpić პირველ, np.: ათას პირველი zamiast ათას მეერთე (1001.), ორმოც­დაპირველი zamiast ორმოც­დამეერთე (41.).

Zaś liczebnik piętnasty może mieć formy dialektalne: მეთუთხმეტე lub მეხუთმეტე.

Okołorostek მე..... służy także do tworzenia rzeczowników oznaczających stałe czynności, zawody. Np.:
ბაღ · sad - მებაღ · sadownik
ცხვარ · owca - მეცხვარ · owczarz.


 


4.3.

Liczebnik ułamkowy

Liczebniki ułamkowe tworzy się, podobnie jak w języku polskim, według schematu T, gdzie T oznacza temat liczebnika ułamkowego tożsamy z liczebnikiem porządkowym, to morfem liczebnika ułamkowego, a to końcówka fleksyjna. Według innego ujęcia jest końcówką fleksyjną adverbialu (przypadka gramatycznego).

 

1/2 · (ერთი) მეორე
1/3 · მესამე
1/4 / ćwiartka / ćwierć · მეოთხე
1/5 · მეხუთე
1/6 · მეექვსე
1/7 · მეშვიდე
1/8 · მერვე
1/9 · მეცხრე
1/10 · მეათე
1/11 · მეთერთ­მეტე
1/20 · მეოცე
1/25 · ოც­დამეხუთე
1/30 · ოც­დამეათე
1/50 · ორმოც­დამეათე
1/100 · მეასე
1/1000 · (ერთი) მეათასე
1/3792 · სამი ათას შვიდას ოთხ­მოც­და­მე­თორ­მეტე
1/20 000 · ოცი მეათასე
1/1 000 000 · (ერთი) მემილიონე

 

Odpowiednikiem słowa pół / połowa / połówka jest ნახევარ.

W przeciwieństwie do języka polskiego, użycie słowa jedna · ერთი nie jest w gruzińskim obligatoryjne.

A oto przykłady ułamków o liczniku większym od jedynki i liczb mieszanych:

 

3/4 · სამი მეოთხედი
3/2 · სამი მეორედი
0.007 · ნული მთელი და შვიდი მეათასედი
3 2/7 · სამი მთელი და ორი მეშვიდედი
półtora · ერთ-ნახევარი
dwa i pół · ორ-ნახევარი
trzy i pół · სამ-ნახევარი
osiem i pół · რვა-ნახევარი
półtora metra · მეტრ-ნახევარი
dwa i pół miesiąca · ორთვე-ნახევარი
trzy i pół lari · სამლარ-ნახევარი
osiem i pół lari · რვალარ-ნახევარი

 

gdzie მთელ oznacza cały / cała / całe, a და oznacza i (dodawanie).

W złożeniach z jednostkami miar i waluty gruzińskiej metr · მეტრი, godzina · საათი i lari · ლარი, odpada końcówka fleksyjna mianownika tych jednostek oraz końcówka fleksyjna mianownika części całkowitej liczby mieszanej, z wyjątkiem sytuacji, gdy temat jednostki lub części całkowitej liczby mieszanej kończy się na samogłoskę, jak w np. słowie miesiąc · თვე lub osiem · რვა.


 


4.4.

Krotności

 


4.4.1.

Krotności główne

Krotność główna wyraża ilość wystąpień zjawiska. Formy wyrażające krotność tworzy się za pomocą partykuł -ჯერ, -ხელ, -გზის dodawanych do tematu liczebnika głównego.

Partykuły -ხელ z liczbami powyżej 1 używa się rzadko.

Przykłady:

 

(jeden) raz / jednokrotnie · ერთჯერ / ერთხელ / ერთგზის
dwa razy / dwukrotnie / dwakroć · ორჯერ / ორხელ / ორგზის
(istnieje także forma ორჯელ)
trzy razy / trzykrotnie / trzykroć · სამჯერ / სამხელ / სამგზის
cztery razy / czterokrotnie · ოთხჯერ / ოთხხელ / ოთხგზის
pięć razy / pięciokrotnie · ხუთჯერ / ხუთგზის
dziesięć razy / dziesięciokrotnie · ათჯერ / ათგზის
dwanaście razy / dwunastokrotnie · თორმეტჯერ / თორმეტგზის
dwadzieścia razy / dwudziestokrotnie · ოცჯერ / ოცგზის
24 razy / dwudziestoczterokrotnie · ოცდაოთხჯერ / ოცდაოთხგზის
sto razy / stukrotnie · ასჯერ / ასგზის
tysiąc(e) razy / tysiąckrotnie · ათასჯერ / ათასგზის

I analogicznie:

wiele razy / wielokrotnie · მრავალჯერ / მრავალგზის / ბევრჯერ / ბევრგზის
nieraz / niejednokrotnie · არაერთჯერ / არაერთგზის

Krotności główne alternatywne, podobnie jak po polsku, wyraża się złożeniem:

raz czy dwa razy · ერთ-ორჯერ
3-4 razy / 3 lub 4 razy / od 3 do 4 razy · სამ-ოთხჯერ

 


4.4.2.

Krotności porządkowe

Krotność porządkowa wyraża kolejność wystąpienia zjawiska. Tworzy się ją przez dodanie końcówki deklinacyjnej adwerbialu do tematu liczebnika porządkowego:

najpierw / pierwszy raz / po raz pierwszy · პირველად
drugi raz / po raz drugi · მეორე
trzeci raz / po raz trzeci · მესამე
czwarty raz / po raz czwarty · მეოთხე

 



4.5.

Generator liczebników głównych i porządkowych




  Czas Tbilisi:

© Copyright: MK   a❉you2.pl