Liczebnik

 



4.

Liczebnik.

Postać gruzińskiego liczebnika nie różni się od rzeczownika: jest on zakończony na samogłoskę, która może być odrzucana od tematu. Samogłoskę odrzuca się przy tworzeniu liczebników porządkowych z głównych, zaś samogłoskę odrzuca się przy tworzeniu liczebników złożonych i porządkowych. Poza tym końcówki te mogą być odrzucane przy łączeniu liczebników z przyimkami, które w gruzińskim mają postać postpozycji i formalnie przypominają końcówki przypadkowe.

Tak samo jak zaimek, rzeczownik i przymiotnik, w języku gruzińskim liczebnik odmienia się przez przypadki. Nie posiada on jednak kategorii rodzaju gramatycznego, która w tym języku w ogóle nie występuje. Rzeczowniki i przymiotniki występujące po liczebniku stoją w liczbie pojedynczej. Np. dwa woły to ორი ხარი (*dwa wół). Gruzin zapytany, dlaczego tak jest, odpowie: "po co liczba mnoga, przecież jest ona już zawarta w samym liczebniku!". Jest to logiczne, spotykane w wielu innych językach, ale nie redundantne. Liczebnik podlega odmianie przez przypadki.

System liczebników gruzińskich jest mieszany - dziesiętno-dwudziestkowy. Najbardziej znanym językiem o takim systemie jest francuski (tylko w zakresie 80-99). Określanie tego systemu jako dwudziestkowy jest nieco mylące, ponieważ może sugerować, że wszystkie liczebniki do dwudziestki są proste. Tymczasem liczebniki 11-19 są zwyczajnie, jak w polskim, złożone, utworzone na bazie dziesiątki.

Co ważniejsze jednak, liczba 20 stanowi interwał, na bazie którego odbywa się liczenie po jej przekroczeniu, a właściwie po przekroczeniu liczby 30.


 

4.1.

Liczebnik główny

 


4.1.1.

Liczebnik główny prosty
M 0 · ნულ
1 · ერთ
2 · ორ
3 · სამ
4 · ოთხ
5 · ხუთ
6 · ექვს
7 · შვიდ
8 · რვა
9 · ცხრა
10 · ათ
20 · ოც
100 · ას

Dla dużych liczb w języku polskim i gruzińskim używa się tych samych nazw dla różnych liczb, ponieważ w Gruzji, podobnie jak w Rosji, Wielkiej Brytanii, czy USA, używa się tzw. skali krótkiej, podczas gdy w Polsce, tak samo, jak w krajach Zachodniej Europy, używa się tzw. skali długiej.

Z punktu widzenia języków, w których te nazwy powstały (łacina, francuski), są one złożone:


M milion (106) · მილიონ
miliard (109) · ბილიონ
(niekonsekwentnie używa się też nazwy · მილიარდ)
bilion (1012) · ტრილიონ
biliard (1015) · კვადრილიონ
trylion (1018) · კვინტილიონ
tryliard (1021) · სექსტილიონ
kwadrylion (1024) · სეპტილიონ
kwadryliard (1027) · ოქტალიონ
kwintylion (1030) · ნონილიონ
kwintyliard (1033) · დეცილიონ
sekstylion (1036) · უნდეცილიონ
sekstyliard (1039) · დეოდეცილიონ
······················
······················
······················

I na koniec ciekawostka:


googol (10100) · გუგოლ

 

4.1.2.

Liczebnik główny złożony

Liczebniki główne od 11 do 19 tworzy się według schematu (1...9)მეტ: Morfem powstał z liczebnika 10 ათ przez odrzucenie samogłosek. Część (1...9) to temat liczebnika (w przypadku liczebników 8 i 9 jest to cały liczebnik, jako że końcowa samogłoska jest częścią tematu). Cząstka მეტ jako samodzielne słowo oznacza więcej. Tak więc np. 13 to *3 ponad/więcej niż 10. W przypadku liczebników 13, 17 i 19 nastąpiło zlanie się początkowego z tematem, a w przypadku 13 zlał się także temat z przyrostkiem მეტი. W części liczebnika 18 oznaczającej 8 kolejność spółgłosek jest odwrotna niż w liczebniku 8.


M 11 · ერთმეტ
12 · ორმეტ
13 · ეტ
14 · ოთხმეტ
15 · ხუთმეტ
16 · ექვსმეტ
17 · ვიდმეტ
18 · ვრმეტ
19 · ხრამეტ

Liczebniki z zakresu 21-99 tworzy się jako sumę rdzenia liczebnika 20 (lub wielokrotności dwudziestki) i liczebnika z zakresu 1-19 z użyciem morfemu wyrażającego mnożenie oraz morfemu და wyrażającego dodawanie. W wersji samodzielnej და jest spójnikiem (i) - np. 31=20+11, 45=2x20+5, 99=4x20+19. Pisownia tych liczebników jest łączna.

W liczebnikach 60-79 nastąpiło zlanie się morfemów: სამ + > სამ.

M 21 · ოცდაერთ
······················
30 · ოცდაათ
······················
32 · ოცდათორმეტ
······················
40 · ოროც
······················
43 · ოროცდასამ
······················
50 · ოროცდაათ
······················
54 · ოროცდათოთხმეტ
······················
60 · საოც
······················
65 · საოცდახუთ
······················
70 · საოცდაათ
······················
76 · საოცდათექვსმეტ
······················
80 · ოთხოც
······················
87 · ოთხოცდაშვიდ
······················
90 · ოთხოცდაათ
······················
98 · ოთხოცდათვრამეტ
······················

Nazwy pełnych wielokrotności setek tworzy się wg schematu (2...9)ას, gdzie (2...9) jest tematem liczebnika (liczebniki 8 i 9 są tożsame ze swoim tematem, jako że kończą się samogłoską ). Według tego samego schematu utworzony jest liczebnik 1000 (10 x 100). Przy „nieokrągłych” setkach od ასი odpada końcówka . Pisownia setek i pozostałej części liczebnika jest osobna.


M 101 · ას ერთ
110 · ას ათ
111 · ას თერთმეტ
120 · ას ოც
122 · ას ოცდაორ
200 · ორას
299 · ორას ოთხმოცდაცხრამეტ
300 · სამას
349 · სამას ორმოცდაცხრა
400 · ოთხას
488 · ოთხას ოთხმოცდარვა
500 · ხუთას
517 · ხუთას ჩვიდმეტ
600 · ექვსას
673 · ექვსას სამოცდაცამეტ
700 · შვიდას
777 · შვიდას სამოცდაჩვიდმეტ
800 · რვაას
825 · რვაას ოცდახუთ
900 · ცხრაას
904 · ცხრაას ოთხ
1000 · ათას

Przykłady tworzenia liczebników powyżej tysiąca:


M 1001 · ათას ერთ
1100 · ათას ას
3000 · სამი ათას
5199 · ხუთი ათას ას ოთხმოცდაცხრა
90 009 · ოთხმოცდაათი ათას ცხრა
200 000 · ორასი ათას
933 808 · ცხრაას ოცდაცამეტი ათას რვაას რვა
1 000 001 · მილიონ ერთ
20 000 000 · ოცი მილიონ
720 101 100 · შვიდას ოცი მილიონ ას ერთი ათას ას

Analogicznie jak przy setkach, tylko pełne tysiące i miliony zachowują końcówkę .

 

4.2.

Liczebnik porządkowy

Z wyjątkiem liczebników zerowy i pierwszy, liczebniki porządkowe tworzy się od liczebników głównych wg schematu (T2) მეT1, gdzie T1 oznacza temat (prosty lub złożony) liczebnika (w przypadku wystąpienia liczebników 8 i 9 na samym końcu, samogłoska tematyczna znika), a T2 ewentualne (w przypadku liczebnika złożonego) pozostałe części liczebnika, takie same, jak w przypadku liczebnika głównego. Cząstka მე zawsze występuje na początku ostatniego słowa tworzącego liczebnik z wyjątkiem sytuacji, gdy słowo to jest utworzone przy pomocy morfemu-spójnika და . Wtedy მე występuje bezpośrednio po და i jest pisane łącznie z obu stron:

M zerowy · ნულიან
pierwszy · პირველ
drugi · მეორ
trzeci · მესამ
czwarty · მეოთხ
piąty · მეხუთ
szósty · მეექვს
siódmy · მეშვიდ
ósmy · მერვ
dziewiąty · მეცხრ
dziesiąty · მეათ
jedenasty · მეთერთმეტ
dwunasty · მეთორმეტ
trzynasty · მეცამეტ
czternasty · მეთოთხმეტ
piętnasty · მეთხუთმეტ
szesnasty · მეთექვსმეტ
siedemnasty · მეჩვიდმეტ
osiemnasty · მეთვრამეტ
dziewiętnasty · მეცხრამეტ
dwudziesty · მეოც
dwudziesty pierwszy · ოცდამეერთ
czterdziesty · მეორმოც
sześćdziesiąty · მესამოც
dziewięćdziesiąty · ოთხმოცდამეათ
dziewięćdziesiąty dziewiąty · ოთხმოცდამეცხრამეტ
setny · მეას
sto pierwszy · ას მეერთ
dwusetny · მეორას
789. · შვიდას ოთხმოცდამეცხრ
tysięczny · მეათას
1984. · ათას ცხრაას ოთხმოცდამეოთხ
2201. · ორი ათას ორას მეერთ
milionowy · მემილიონ
1 000 001. · მილიონ მეერთ
999 999 999. · ცხრაას ოთხმოც­დაცხრამეტი მილიონ ცხრაას ოთხმოც­დაცხრამეტი ათას ცხრაას ოთხმოც­დამეცხრამეტ

Uwaga:

W mowie potocznej, gdy liczebnik porządkowy ma postać ..... pierwszy, zamiast მეერთ może wystąpić პირველ, np.: ათას პირველი zamiast ათას მეერთე (1001.), ორმოცდაპირველი zamiast ორმოცდამეერთე (41.).

Zaś liczebnik piętnasty może mieć formy dialektalne: მეთუთხმეტე lub მეხუთმეტე.

Okołorostek მე..... służy także do tworzenia rzeczowników oznaczających stałe czynności, zawody. Np.:
ბაღ · sad - მებაღ · sadownik
ცხვარ · owca - მეცხვარ · owczarz.


 



4.3.

Generator liczebników głównych i porządkowych




  Czas Tbilisi:

© Copyright: MK   a❉you2.pl